Kaynakta aktarılan araştırmaya göre insanlar, görünüşleri, hataları ve sözlerinin başkalarının dikkatinde gerçekte olduğundan daha fazla yer tuttuğunu düşünebiliyor. Araştırmacıların spot ışığı etkisi adını verdiği bu eğilimde, kişinin kendi ayrıntılarına odaklanması bu tahmini büyütebiliyor.
Cornell Üniversitesi'nden Thomas Gilovich, Northwestern Üniversitesi'nden Victoria Husted Medvec ve Williams College'dan Kenneth Savitsky'nin 2000 yılında yayımlanan çalışması, kişilerin başkalarının dikkatini ne ölçüde çektiklerine dair tahminlerini inceledi. Kaynak metinde, araştırmanın Journal of Personality and Social Psychology dergisinde yayımlandığı belirtiliyor.
Çalışmalarda katılımcılar, kendi üzerlerindeki ya da söyledikleri ayrıntıların başkalarının zihninde daha geniş yer kapladığını varsaydı. Ancak deneylerde katılımcıların tahminleri ile diğer kişilerin gerçekten fark ettiği ayrıntıların oranı arasında belirgin fark görüldü.
“EL ÂLEM NE DER” KAYGISIYLA İLİŞKİLENDİRİLEN SPOT IŞIĞI ETKİSİ NEDİR?
Spot ışığı etkisi, kişinin kendi görünüşü, davranışı ve hatalarının başkaları tarafından gerçekte olduğundan daha fazla fark edildiğini düşünmesi eğilimidir.
Kaynakta aktarılan araştırmacılar, bu eğilimi insanların kendilerini başkalarının gördüğünden daha yakından izlemesiyle açıklıyor. Kişi kendi sesindeki titremeyi, yarım bıraktığı cümleyi ya da görünüşündeki bir ayrıntıyı ayrıntılı biçimde fark edebiliyor. Ardından kendi bakış açısından yola çıkarak diğer insanların da aynı ayrıntıya aynı ölçüde odaklandığını varsayabiliyor.
Ancak metindeki açıklamaya göre karşıdaki kişiler de çoğu zaman kendi davranışları, cümleleri ve görünüşleriyle meşgul oluyor. Bu nedenle bir kişinin kendisi için büyük görünen bir an, diğerlerinin hafızasında daha sınırlı bir yer tutabiliyor. Kaynak, bu durumu kimsenin kişiyi hiç fark etmediği biçiminde yorumlamıyor; fark edilen şeyin, kişinin kendi gözünde büyüttüğü kadar geniş olmayabileceğini vurguluyor.
Toplantıda konuşurken sesinin titrediğini düşünen bir kişi örneği de bu çerçevede veriliyor. Kişi eve döndüğünde o anı tekrar tekrar hatırlayıp odadaki herkesin bunu fark ettiğini varsayabilir. Buna karşılık, aynı odadaki diğer kişilerin kendi konuşma sıralarını ya da kendi performanslarını düşündüğü belirtiliyor.
“EL ÂLEM NE DER” KAYGISINDA BAŞKALARI BİZİ NE KADAR FARK EDER?
Kaynakta yer verilen tişört deneylerinde katılımcılar fark edilme oranını yaklaşık iki kat daha yüksek tahmin etti.
İlk çalışmada bir üniversite öğrencisine, dönemin gençleri arasında pek beğenilmediği belirtilen şarkıcı Barry Manilow'un fotoğrafının basılı olduğu bir tişört giydirildi. Öğrenci, başka öğrencilerin çalıştığı odaya girdi ve birkaç dakika sonra çıktı. Ardından odadakilerin yüzde kaçının tişörtteki kişinin kim olduğunu fark ettiğine ilişkin tahmini soruldu.
Katılımcılar ortalama olarak odadakilerin yüzde 46'sının tişörtü fark ettiğini düşündü. Odaya ilişkin yanıtlar toplandığında gerçek fark edilme oranı yüzde 23 oldu. Kaynak metin, bu sonucu tahmin edilen oranın yaklaşık yarısı olarak aktarıyor.
Araştırmacılar deneyi ters yönde de uyguladı. Bu kez katılımcıların utandırıcı bulmayabileceği, saygı duyulan isimlerin yer aldığı Martin Luther King ve Bob Marley baskılı tişörtler kullanıldı. Sonuç yine benzerdi: Katılımcılar kişilerin yüzde 45'inin tişörtü fark edeceğini tahmin ederken, gerçekten fark edenlerin oranı yüzde 10'un altında kaldı.
Üçüncü çalışmada ise grup tartışması düzenlendi. Katılımcılara, tartışma sırasında kurdukları iyi ve kötü cümlelerin diğer kişilerin zihninde ne kadar yer ettiğini düşündükleri soruldu. Kaynakta, bu çalışmada da katılımcıların kendi sözlerinin başkalarında gerçekte olduğundan daha güçlü iz bıraktığını varsaydığı ifade ediliyor.
- Barry Manilow baskılı tişört deneyinde tahmin edilen fark edilme oranı: yüzde 46.
- Aynı deneyde ölçülen gerçek fark edilme oranı: yüzde 23.
- Martin Luther King veya Bob Marley baskılı tişörtlerde tahmin edilen oran: yüzde 45.
- Bu tişörtlerde kaynakta aktarılan gerçek fark edilme oranı: yüzde 10'un altında.
“EL ÂLEM NE DER” KAYGISINDA BAŞKASININ GÜRÜLTÜSÜ YERİNE KENDİ KALBİNİ DİNLEMEK NASIL ELE ALINIR?
Kaynakta, kişinin tedirgin olduğu anda başkalarının ayrıntılarını ne kadar hatırladığını düşünmesi ve yaşanan durumla ona yüklediği anlamı ayırması öneriliyor.
Metinde yer verilen ilk yaklaşım, kişinin bir gün önce görüştüğü insanların ne giydiğini, hangi kelimede takıldığını veya tam olarak ne söylediğini hatırlayıp hatırlamadığını kendine sormasıdır. Kaynağa göre zihin, başkalarının ayrıntılarından çok kişinin kendi ayrıntılarını saklama eğilimindedir. Bu soru, tedirginliğin yoğunlaştığı anlarda başkalarının da aynı ayrıntıya ne kadar odaklanmış olabileceğini yeniden değerlendirmek için kullanılabilir.
İkinci yaklaşım, kaynakta DAT Sistemi olarak adlandırılıyor: Durum, Anlam ve Tepki. Verilen örnekte durum, sunum sırasında bir cümleyi yarım bırakmaktır. Buna eklenen anlam ise “artık beni yetersiz buluyorlar” düşüncesidir. Tepki de bu yorumun ardından günlerce sürebilen huzursuzluk olarak tarif edilir.
Bu çerçevede durumun sabit, ona yüklenen anlamın ise kişinin eklediği yorum olduğu belirtiliyor. Kaynak metin, anlam değiştiğinde tepkinin de değişebileceği görüşünü aktarıyor. Bununla birlikte metinde profesyonel destek, tanı ya da tedaviye ilişkin bir değerlendirme yer almıyor; anlatılanlar araştırma bulgularına dayalı genel bir düşünme çerçevesi niteliği taşıyor.
- Durum: “Sunum sırasında bir cümlemi yarım bıraktım.”
- Anlam: “Artık beni yetersiz buluyorlar.”
- Tepki: Günlerce süren huzursuzluk.
SIKÇA SORULAN SORULAR
Spot ışığı etkisi ne demektir?
Spot ışığı etkisi, kişinin kendi görünüşü, davranışı veya hatalarının başkaları tarafından gerçekte olduğundan daha fazla fark edildiğini düşünmesidir. Kaynakta bu eğilimin, kişinin kendisini başkalarından daha yakından izlemesiyle ilişkilendirildiği aktarılıyor.
Barry Manilow tişört deneyinde sonuç ne oldu?
Katılımcılar odadakilerin ortalama yüzde 46'sının tişörtü fark ettiğini tahmin etti; gerçek oran yüzde 23 çıktı. Kaynakta bu fark, kişilerin fark edilme düzeyini abartabildiğine örnek olarak veriliyor.
Martin Luther King ve Bob Marley tişört deneylerinde fark edilme oranı kaçtı?
Katılımcılar bu tişörtleri kişilerin yüzde 45'inin fark edeceğini düşündü. Kaynakta, gerçekten fark edenlerin oranının yüzde 10'un altında kaldığı belirtiliyor.
DAT Sistemi nedir?
DAT Sistemi, Durum, Anlam ve Tepki adımlarını ayırmaya dayanan, kaynakta yer verilen bir çerçevedir. Örnekte yarım bırakılan cümle durum, “yetersiz bulunuyorum” düşüncesi anlam, huzursuzluk ise tepki olarak tanımlanır.