Verilen kaynak, 81 ilin eski adlarını eksiksiz biçimde ortaya koymuyor; metinde 23 il hakkında bilgi bulunuyor. Adana, Adıyaman, Afyonkarahisar, Ağrı, Amasya, Ankara, Antalya, Artvin, Aydın, Balıkesir, Bilecik, Bingöl, Bitlis, Bolu, Burdur, Bursa, Çanakkale, Çankırı, Çorum, Denizli, Diyarbakır, Edirne ve Elazığ kaynakta yer alıyor.
Kaynak metin, Türkiye'deki il adlarının farklı medeniyetler, tarihî kişiler, yer adları ve halk anlatılarıyla ilişkilendirildiğini aktarıyor. Bununla birlikte metin, başlıktaki “81 il” ifadesine karşın yalnızca 23 ili sıralıyor; ayrıca bazı açıklamalar efsane veya rivayet niteliğinde veriliyor.
Bu nedenle aşağıdaki bilgiler, şehir adlarının kesin ve tekil etimolojisi olarak değil, yalnızca verilen kaynaktaki anlatımların özeti olarak değerlendirilmelidir. Kaynakta akademik çalışma, arşiv belgesi ya da her il için ayrı bir resmî doğrulama bağlantısı paylaşılmıyor.
81 İLİN ESKİ ADI LİSTESİNDE HANGİ İLLER YER ALIYOR?
81 ilin eski adı başlıklı kaynakta 81 değil, 23 il yer alıyor.
Metnin kapsadığı iller sırasıyla Adana, Adıyaman, Afyonkarahisar, Ağrı, Amasya, Ankara, Antalya, Artvin, Aydın, Balıkesir, Bilecik, Bingöl, Bitlis, Bolu, Burdur, Bursa, Çanakkale, Çankırı, Çorum, Denizli, Diyarbakır, Edirne ve Elazığ olarak sıralanıyor. Kaynak, bu iller dışında kalan 58 il için herhangi bir eski ad ya da ad kökeni bilgisi vermiyor.
Listede numaralandırma da düzenli değil: Bolu ve Burdur art arda 14 numarayla, Bursa ise 16 numarayla yazılmış. Bu durum, kaynak metnin 81 ili kapsayan tamamlanmış bir envanter olmadığını gösteriyor. Dolayısıyla bir şehrin tarihî adı hakkında kesin bilgi arayanların, kaynakta yer alan anlatımları tek başına nihai doğrulama kabul etmemesi gerekir.
- Kaynakta yer alan il sayısı: 23
- Başlıkta belirtilen il sayısı: 81
- Kaynakta yer almayan il sayısı: 58
- Kaynakta bazı ad kökenleri efsane ve rivayet olarak aktarılıyor.
81 İLİN ESKİ ADI ANLATIMINDA ADANA'DAN BİNGÖL'E HANGİ ADLAR GEÇİYOR?
Kaynakta Adana'dan Bingöl'e uzanan bölümde bazı şehirler için eski adlar, bazıları için ise adın kökenine ilişkin rivayetler aktarılıyor.
Adana için, Uranüs'ün oğulları olduğu belirtilen Adanus ile Sarus'a ilişkin bir efsane anlatılıyor; buna göre bölgenin adı Adanus'tan, Seyhan Nehri'nin eski adı olarak anılan Sarus da diğer kardeşten geliyor. Adıyaman'ın ise iki vadi arasındaki konumuna atfen “güzel vadi” anlamı verilen Vadi-i Leman'dan zamanla bugünkü adına dönüştüğü, 1. Selim döneminden beri Adıyaman denildiği ileri sürülüyor.
Afyonkarahisar için Karahisar adının Osmanlı döneminde kullanıldığı, 1061 yılında bölgede afyon yetiştirilmesiyle adın önüne “afyon” eklendiği; şehrin 2005'e kadar Afyon diye anıldığı ve Karahisar adının yeniden getirildiği belirtiliyor. Ağrı'nın Karakilise ve Karaköse adlarıyla bilindiği, sonrasında Ağrı Dağı ile bağlantılı biçimde Ağrı adını aldığı anlatılıyor.
Amasya için Strabon'a atıfla Amazonların kraliçesi Amasis'in şehre Amaseia adını verdiği; Ankara için ise Frig Kralı Midas'ın bulduğu deniz çapasıyla ilişkilendirilen Anker anlatısı aktarılıyor. Antalya'nın MÖ 2. yüzyılda Bergama Kralı II. Attalos tarafından kurulduğu, Attaleia adıyla başlayan adlandırmanın Adali ve Antalia aşamalarından sonra Antalya'ya ulaştığı ifade ediliyor.
Artvin'in 18. yüzyıl kaynaklarında Artvani olarak geçtiği, Osmanlı döneminde Liva olarak anıldığı ve 1956'da yeniden Artvin olduğu belirtiliyor. Aydın'ın adının, 14. yüzyılda bölgeye hâkim olduğu söylenen Aydınoğulları Beyliği ile ilişkilendirildiği aktarılıyor. Balıkesir için “hisar şehri” anlamı verilen bir açıklamanın yanı sıra bal üretimiyle bağlantılı ikinci bir rivayet de sunuluyor.
Bilecik için Belekoma, Bitinya ve Bileydik adları sayılıyor; Bileydik adını açıklamak üzere halk anlatısı aktarılıyor. Bingöl'ün adının Bingöl Dağı'ndan geldiği, dağ adına ilişkin “bir göl değil, bin göl var” sözünü içeren hikâyenin ise kaynakta kanıtlanmış değil, halk arasındaki bir rivayet olduğu açıkça belirtiliyor.
- Amasya için kaynakta geçen tarihî ad: Amaseia
- Antalya için kaynakta geçen tarihî ad: Attaleia
- Artvin için kaynakta geçen adlar: Artvani ve Liva
- Ağrı için kaynakta geçen adlar: Karakilise ve Karaköse
- Bilecik için kaynakta geçen adlar: Belekoma, Bitinya ve Bileydik
81 İLİN ESKİ ADI KAYNAĞINDA BİTLİS'TEN ELAZIĞ'A KADAR HANGİ İSİMLER ANLATILIYOR?
Kaynağın Bitlis'ten Elazığ'a kadarki bölümünde Bit-Liz, Claudiopolis, Amid, Hadrianapolis ve Mamuretülaziz gibi adlar yer alıyor.
Bitlis için Asurluların Bit-Liz, Persler ve Yunanlıların Bad-Lis, Bizanslıların Bal-Lais-on veya Baleş, Arapların ise Bad-Lis adını kullandığı belirtiliyor. Kaynak, Asur dilinde “Bit” sözcüğünün kale anlamına geldiğini ve Bit-Liz'in “Liz'in kalesi” anlamını taşıdığını öne sürüyor.
Bolu'nun kayıtlarda Bithynion adıyla geçtiği, Romalıların Claudiopolis adını kullandığı ve Türklerin “polis” olarak telaffuz ettiği adın zamanla Bolu'ya dönüştüğü aktarılıyor. Burdur için Ezostas, Bursa için Pura ve İssa sözcükleri ile Prousias adı, Çanakkale için Dardanelles ve Kale-i Sultaniye adları kaynakta anılıyor. Çanakkale adının çanak çömlek üretimiyle tanınan yerleşim ve kale üzerinden Çanak Kalesi'ne, ardından Çanakkale'ye evrildiği anlatılıyor.
Çankırı'nın antik adının Gangra olduğu, Çorum adının ise Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi'nde yer aldığı belirtilen bir hikâyeyle “çorlu” sözcüğüne bağlandığı aktarılıyor. Denizli için Laodikya Ovası çevresindeki göl ile Menderes Nehri'ndeki sal taşımacılığına dayanan bir açıklama veriliyor; kaynak, eski dönem Türkçesinde göllerin deniz olarak adlandırılabildiğini ifade ediyor.
Diyarbakır'ın adının Diyar-ı Bekir'den geldiği, eski kullanılan adının Amid olduğu ve Dede Korkut kitabında Hamid biçiminin de geçtiği belirtiliyor. Edirne için Hadrianapolis, Odrisya, Orestias, Uscuduma, Edrenos, Edrene ve Edreneboli adları sıralanıyor. Elazığ'ın 1862'de Sultan Abdülaziz'e atfen Mamuretülaziz adını aldığı, daha sonra Elaziz'e ve 1937'de Elazığ'a dönüştüğü kaydediliyor.
- Bitlis için kaynakta geçen adlar: Bit-Liz, Bad-Lis, Bal-Lais-on ve Baleş
- Bolu için kaynakta geçen adlar: Bithynion ve Claudiopolis
- Çanakkale için kaynakta geçen adlar: Dardanelles ve Kale-i Sultaniye
- Diyarbakır için kaynakta geçen ad: Amid
- Edirne için kaynakta geçen adlardan bazıları: Hadrianapolis, Odrisya ve Edrene
- Elazığ için kaynakta geçen adlar: Mamuretülaziz ve Elaziz
SIKÇA SORULAN SORULAR
81 ilin eski adı listesi tamamlandı mı?
Hayır. Verilen kaynakta 81 ilin tamamı değil, yalnızca 23 il için ad kökeni veya tarihî ad anlatımı bulunuyor.
Kaynakta Diyarbakır'ın eski adı nedir?
Kaynağa göre Diyarbakır'ın eskiden kullanılan adı Amid'dir. Metinde Dede Korkut kitabında Hamid adının da geçtiği belirtiliyor.
Kaynakta Antalya'nın eski adı olarak ne geçiyor?
Kaynakta Antalya'nın MÖ 2. yüzyılda Attaleia adıyla anıldığı belirtiliyor. Adın zamanla Adali, Antalia ve Antalya biçimlerine dönüştüğü anlatılıyor.
Kaynakta Elazığ'ın eski adı nedir?
Kaynağa göre Elazığ, 1862'de Mamuretülaziz adını aldı. Adın daha sonra Elaziz'e, 1937'de ise Elazığ'a dönüştüğü belirtiliyor.