Hasidik Yahudiler, 'dindarlık' anlamındaki hasidut kelimesinden türeyen Hasidizm hareketine bağlı Yahudilerdir; hareket on sekizinci yüzyılın ortalarında Polonya ve Ukrayna topraklarında Israel ben Eliezer, daha çok bilinen adıyla Baal Şem Tov'un öncülüğünde doğdu. Hasidizm, geleneksel Rabbani seçkinciliğe ve katı kuralcılığa karşı duada vecdi, 'devekut' adı verilen Tanrı'ya bağlılığı ve gündelik hayatın her anında kutsalı hissetmeyi öne çıkardı. Ruhi Çenet'in belgeselinde görülen mekan ise merkezini New York Brooklyn'e taşıyan Chabad-Lubaviç hareketine ait; kaynak metne göre videoda sokakta röportaj veren bazı kişiler ise Satmar grubundan.
Ruhi Çenet'in ABD'de bir Yahudi mahallesinde yaptığı röportajlardan oluşan belgeseli kısa sürede büyük ilgi gördü. Video, modern Yahudi grupları hakkındaki bilgi eksikliğinin de etkisiyle bazı kavramların ve cemaatlerin birbirine karıştırıldığı bir tartışmayı beraberinde getirdi.
Tartışmanın merkezinde, on sekizinci yüzyılın ortalarında Doğu Avrupa'da doğan Hasidizm ile bu hareketin en güçlü kollarından biri hâline gelen Chabad-Lubaviç yer alıyor. Hasidizmin doğuşu, karşılaştığı tepkiler, Chabad'ın küresel yapısı ve İsrail siyasetiyle ilişkileri kaynak metindeki bilgiler çerçevesinde aşağıda ele alınıyor.
HASİDİZM NEDİR, 'HASİDUT' KELİMESİ NE ANLAMA GELİR?
Hasidizm, 'dindarlık' anlamına gelen hasidut kelimesinden türeyen ve on sekizinci yüzyılın ortalarında Polonya ile Ukrayna topraklarında doğan bir Yahudi dinî hareketidir.
Kaynak metne göre hareket, geleneksel Rabbani seçkinciliğe ve katı kuralcılığa karşı daha samimi bir dindarlık anlayışını öne çıkardı. Duada vecd, 'devekut' adı verilen Tanrı'ya bağlılık ve gündelik hayatın her anında kutsalı hissedebilme düşüncesi hareketin temel unsurları arasında yer aldı.
Hasidilik zamanla, Zaddik veya Rebbe adı verilen karizmatik liderlerin çevresinde örgütlenen güçlü cemaat yapıları meydana getirdi. Baal Şem Tov'un ardından hareketi daha sistemli bir yapıya kavuşturan Mezritchli Maggid, Hasidiliğin farklı bölgelerde yayılmasında önemli rol oynadı.
- Hasidut: 'Dindarlık' anlamına gelen ve hareketin adını veren kelime
- Devekut: Kişinin Tanrı'ya bağlılığını ifade eden kavram
- Zaddik veya Rebbe: Cemaatin çevresinde örgütlendiği karizmatik lider
HASİDİZM NASIL ORTAYA ÇIKTI VE HANGİ TEPKİLERLE KARŞILAŞTI?
Hasidizm, on sekizinci yüzyılın ortalarında Doğu Avrupa'da yaşanan sosyo-ekonomik krizler, katliamlar ve derin manevi sarsıntının ardından Israel ben Eliezer (Baal Şem Tov) öncülüğünde ortaya çıktı.
Kaynak metne göre tarih boyunca Yahudi topluluklarının yaşadığı şartları, içinde bulundukları siyasi idarenin onlara karşı takındığı tutum belirledi. Hristiyan Avrupa'sında Yahudiler uzun yüzyıllar boyunca aşağılanma, gettolara kapatılma, zorla vaftiz, Engizisyon mahkemeleri ve kitlesel sürgünler gibi ağır baskılarla karşılaştı; Müslüman hâkimiyetindeki pek çok bölgede ise zimmî hukuku çerçevesinde can, mal ve din emniyetine sahip oldular. Kaynakta özellikle Abbasiler, Endülüs Emevileri ve Osmanlı dönemleri Yahudi tarihinin en özgür safhaları olarak nitelendiriliyor.
On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda Doğu Avrupa'da yaşayan Yahudi toplulukları ağır sosyo-ekonomik krizler, katliamlar ve derin bir manevi sarsıntıyla karşı karşıyaydı. 1648'de başlayan Hmelnitski isyanları sırasında yaşanan büyük kıyımlar, bölgedeki cemaatleri hem iktisadi hem toplumsal bakımdan ağır biçimde sarstı. Ardından Sabetay Sevi'nin ortaya attığı mesihlik iddiası geniş kitlelerde büyük bir umut doğurdu, ancak hareketin onun göstermelik de olsa Müslüman oluşuyla sonuçlanması yeni bir hayal kırıklığına yol açtı.
Rabbani Yahudiliğin giderek katılaşan yapısı, halktan uzaklaşan seçkinleri ağır vergi yükleri altında ezilen geniş kitlelerin manevi ihtiyaçlarına yeterince karşılık veremiyordu. Bu ortamda Baal Şem Tov'un öncülüğünde doğan Hasidizm kısa sürede geniş halk kitleleri arasında yayıldı.
Yayılma, geleneksel Rabbani çevrelerde ciddi bir tepki doğurdu. Disiplinli dinî eğitimi ve özellikle Talmud çalışmalarını merkeze alan bu çevrelerin en etkili isimlerinden biri, Vilna Gaonu olarak tanınan Eliyahu ben Solomon'du. Hasidiliğe karşı çıkan kesim zamanla İbranice 'muhalifler' anlamına gelen Mitnagedim adıyla anılmaya başladı; mücadele sebebiyle bazı Hasidi gruplar aforoz edildi, eserleri yasaklandı ve yer yer kitapları imha edildi.
On dokuzuncu yüzyılda ise Batı ve Orta Avrupa'da gelişen Yahudi Aydınlanması, yani Haskalah hareketinin temsilcileri Hasidiliği hurafeye dayalı, akıl dışı ve geri kalmış bir din anlayışı olarak gördü. Böylece hareket bir taraftan geleneksel Rabbani otoritelerin, diğer taraftan modernleşmeci Yahudi çevrelerin eleştirileri arasında varlığını sürdürdü.
- 1648: Hmelnitski isyanları sırasında büyük kıyımlar
- On sekizinci yüzyılın ortaları: Baal Şem Tov öncülüğünde Hasidizmin doğuşu
- Hasidiliğe karşı çıkan Rabbani çevreler: Mitnagedim ve Vilna Gaonu Eliyahu ben Solomon
- On dokuzuncu yüzyıl: Haskalah hareketinin eleştirileri
CHABAD-LUBAVİÇ HAREKETİ NEDİR, ADI NEREDEN GELİR?
Chabad-Lubaviç, Hasidizm içinde zamanla en güçlü hareketlerden biri hâline gelen ve adını insanın zihnî yetilerini ifade eden üç İbranice kavramın baş harflerinden alan bir Hasidi ekoldür.
'Chabad' adı, hikmet anlamındaki Chokhmah, anlayış anlamındaki Binah ve bilgi anlamındaki Da'at kelimelerinin baş harflerinden meydana gelir; okunuşu gırtlaktan 'h' ile 'Habat' biçimindedir. Kaynak metne göre bu isimlendirme, Chabad'ın diğer Hasidi geleneklerden ayrılan yönlerinden birine, mistik tecrübeyle tefekkürü bir araya getirme arayışına işaret eder.
Hareketin kurucusu, on sekizinci yüzyılın sonlarında bugünkü Belarus topraklarında önce Liozna'da ardından Liadi'de faaliyet gösteren Rabbi Shneur Zalman'dı. Mezritchli Maggid'in talebesi olan Shneur Zalman, Kabala mistisizmini Tevrat eğitimi ve tefekkürle birleştiren bir anlayış geliştirdi; 1796'da yayımlanan başlıca eseri Tanya, zamanla Chabad Hasidizminin temel metni ve manevi rehberi hâline geldi.
Shneur Zalman yalnızca yeni bir dinî yorum ortaya koymakla kalmadı, hareketin büyüyen cemaat yapısını da belirli kurallara bağladı. Yehidut adı verilen özel görüşmelerin yanı sıra farklı bölgelerde cemaat temsilcilerinden oluşan bir ağ kurdu ve müritlerin yoğun ziyaretlerini düzene sokmak amacıyla Liozna Nizamnamesi olarak bilinen kurallar hazırlandı. Herkesin liderle birebir görüşmesinin mümkün olmadığı şartlarda Tanya giderek yazılı bir manevi rehber işlevi görmeye başladı.
On dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda Rusya İmparatorluğu sınırlarındaki Lubaviç kasabası hareketin önemli merkezlerinden biri hâline geldi ve hareket Chabad-Lubaviç adıyla anılmaya başladı. İkinci Dünya Savaşı ve Sovyet baskılarının Doğu Avrupa'daki Hasidi merkezlerini ağır biçimde sarsmasının ardından Chabad'ın merkezi ABD'ye taşındı; New York'un Brooklyn semtindeki ve Ruhi Çenet'in belgeselinde de görülen mekan, hareketin yeni merkezi oldu.
- Chokhmah: Hikmet
- Binah: Anlayış
- Da'at: Bilgi
- Tanya: 1796'da yayımlanan ve Chabad'ın temel metni hâline gelen eser
- Liozna Nizamnamesi: Müritlerin liderle görüşmelerini düzenleyen kurallar
CHABAD'IN DÜNYA ÇAPINDAKİ YAPISI NE KADAR BÜYÜK?
Chabad, yirminci yüzyılın ikinci yarısında hareketin yedinci lideri Rabbi Menachem Mendel Schneerson döneminde dünya çapında güçlü bir dinî ağa dönüştü; hareketin kendi güncel verilerine göre 100'den fazla ülkede 6 bini aşkın temsilci ailesi bulunuyor.
Schneerson döneminde geliştirilen 'temsilci' sistemi, Chabad'ın bugünkü gücünün anahtarı oldu. Evli haham çiftler dünyanın farklı şehirlerine gönderiliyor, yerleştikleri bölgede bir Chabad merkezi kuruyor ve çevredeki Yahudilere eğitimden ibadete, öğrenci faaliyetlerinden sosyal yardıma kadar çok geniş bir hizmet ağı oluşturuyor.
Kaynak metinde aktarılan Chabad'ın kendi güncel verilerine göre bugün 100'den fazla ülkeye yayılan 6 bini aşkın temsilci ailesi, binlerce kurum ve on binlerce çalışan bu ağın parçası durumunda. Bu ölçekte bir yapılanma, hareketi büyük maddi kapasiteye sahip küresel bir organizasyona dönüştürdü.
Hareketin en asli hedefi, sekülerleşmiş Yahudileri geleneksel yaşama yeniden yaklaştırmayı amaçlayan çalışmalardır. Dünyanın dört bir yanındaki temsilcileri aracılığıyla sinagoglar, okullar ve kültür merkezleri işleten Chabad, geleneksel dindarlığın yayılmasını Mesih'in gelişini hızlandıran önemli unsurlardan biri olarak görüyor. Chabad içindeki mesihçi bir kesim ise 1994'te ölen Schneerson'un beklenen Mesih olduğuna inanıyor.
- 100'den fazla ülkeye yayılan temsilci ağı
- 6 bini aşkın temsilci ailesi
- Binlerce kurum
- On binlerce çalışan
CHABAD'IN HASİDİZM İÇİNDEKİ YERİ VE İSRAİL İLE İLİŞKİLERİ NASIL?
Chabad, özellikle Schneerson döneminde İsrail'in varlığına ve güvenliğine güçlü destek verirken, Satmar ve Neturei Karta gibi bazı Hasidi ve ultra-Ortodoks gruplar Siyonizme sert bir teolojik muhalefet geliştirdi.
On dokuzuncu yüzyılın sonlarında Theodor Herzl öncülüğünde gelişen Siyonizm hareketi, Yahudiliği dinî bir cemaat olmanın ötesinde modern bir ulus olarak tanımlayan ve Filistin topraklarında bağımsız bir Yahudi devleti kurmayı hedefleyen politik bir ideolojiydi. Bu seküler ve milliyetçi yapı, geleneksel Ortodoks ve Hasidi çevrelerde başlangıçta büyük bir tepkiyle karşılandı.
Geleneksel inanca göre Sürgün'ün sona ermesi ve Kudüs'e dönüş yalnızca ilahi müdahale ve vaat edilen Mesih'in gelişiyle gerçekleşebilirdi; Talmudik geleneğe dayanan bu anlayışa göre Mesih'in geliş zamanı zorlanmamalıydı. Bu düşüncenin farklı ultra-Ortodoks çevrelerde farklı yorumları ortaya çıktı ve Satmar ile Neturei Karta gibi gruplar Siyonizme ve İsrail Devleti'ne karşı çok daha sert bir teolojik muhalefet geliştirdi.
Chabad ise zamanla bambaşka bir yerde konumlandı. Schneerson döneminde İsrail'in varlığına ve güvenliğine güçlü destek veren hareket, İsrail toplumunda geniş bir kurumsal ağ meydana getirdi; Chabad mensupları İsrail ordusuna yönelik dinî ve sosyal faaliyetler yürüttü, hareketin İsrail'de çok sayıda eğitim ve cemaat kurumu faaliyet gösterdi. Schneerson, 1967'den sonra ele geçirilen toprakların barış anlaşmaları karşılığında Araplara bırakılmasına açık biçimde karşı çıktı.
Kaynak metne göre Chabad ile Binyamin Netanyahu arasındaki ilişki, bu yakınlaşmanın en görünür örneklerinden biri. Netanyahu, İsrail'in Birleşmiş Milletler Daimî Temsilcisi olduğu 1984 yılında Schneerson'la uzun bir görüşme yaptı ve sonraki yıllarda Rebbe'nin kendisi üzerindeki etkisini birçok defa anlattı. 1996 İsrail seçimleri sırasında Chabad çevreleri Netanyahu lehine açık biçimde seferber oldu.
- Satmar ve Neturei Karta: Siyonizme ve İsrail Devleti'ne karşı sert teolojik muhalefet
- Chabad: Schneerson döneminde İsrail'e güçlü destek ve İsrail'de geniş kurumsal ağ
- 1984: Netanyahu'nun Schneerson ile görüşmesi
- 1996: Chabad çevrelerinin İsrail seçimlerinde Netanyahu lehine seferber olması
RUHİ ÇENET BELGESELİNDE GÖRÜLEN HASİDİK YAHUDİLER HANGİ GRUPTAN?
Belgeselde görülen mekan, merkezini New York'un Brooklyn semtine taşıyan Chabad-Lubaviç hareketine ait; kaynak metne göre sokakta röportaj veren bazı kişiler ise Satmar grubundan ve bu ayrım videoda dile getirilmedi.
Kaynak metne göre Ruhi Çenet'in ABD'de bir Yahudi mahallesine girerek yaptığı röportajlardan oluşan belgeseli kısa sürede büyük ilgi gördü. Video, modern Yahudi grupları hakkındaki bilgi eksikliğinin de etkisiyle bazı kavramların ve cemaatlerin birbirine karıştırıldığı bir tartışmayı beraberinde getirdi.
Aynı metne göre videoda sokakta röportaj veren bazı kişiler Satmar grubundan ve anti-Siyonist bir tutumu benimsemekte, fakat bu ayrım belgeselde dile getirilmedi. Belgeselde Chabad ile Satmar gibi farklı çizgideki grupların aynı görüntü içinde yer alması, tartışmanın sebeplerinden biri olarak gösteriliyor.
Siyah kıyafetler, uzun sakallar ve teknolojiden uzak modern öncesi dönemleri hatırlatan yaşam tarzı, ilk bakışta yüzyıllardır değişmeden yaşayan kadim bir Yahudi cemaati izlenimi verebiliyor. Oysa kaynak metne göre Hasidizm on sekizinci yüzyılda, Chabad ise aynı yüzyılın sonlarında ortaya çıkmış ve asıl küresel yayılışını yirminci yüzyılın ikinci yarısında gerçekleştirmiş modern bir dinî harekettir.
Hareket, son derece geleneksel bir dinî hayatı modern dünyanın örgütlenme, iletişim, bağış toplama ve küresel ağ kurma imkânlarıyla birleştirmiş durumda. Bu nedenle kaynak metinde, videodaki topluluğu anlamak için yalnızca kıyafetlere ve kapalı cemaat hayatına bakmanın yanıltıcı olabileceği belirtiliyor.
SIKÇA SORULAN SORULAR
Hasidizm kelimesi ne anlama gelir?
Hasidizm, 'dindarlık' anlamına gelen hasidut kelimesinden türetilmiştir. Kelime, on sekizinci yüzyılın ortalarında Polonya ve Ukrayna topraklarında doğan hareketi tanımlamak için kullanılır.
Hasidilik hangi yüzyılda ortaya çıktı?
Hasidilik on sekizinci yüzyılın ortalarında, Doğu Avrupa'da yaşanan sosyo-ekonomik krizler ve manevi sarsıntının ardından doğdu. Harekete adını veren öncü isim, Baal Şem Tov olarak bilinen Israel ben Eliezer'dir.
Chabad ismi hangi İbranice kelimelerden oluşur?
Chabad adı, hikmet anlamındaki Chokhmah, anlayış anlamındaki Binah ve bilgi anlamındaki Da'at kelimelerinin baş harflerinden meydana gelir. Bu isimlendirme, mistik tecrübeyle tefekkürü bir araya getirme arayışına işaret eder.
Chabad-Lubaviç hareketinin merkezi nerede?
İkinci Dünya Savaşı ve Sovyet baskılarının ardından Chabad'ın merkezi ABD'ye taşındı. Hareketin yeni merkezi, New York'un Brooklyn semtindeki ve Ruhi Çenet'in belgeselinde de görülen mekandır.
Mitnagedim kimlere denir?
Mitnagedim, Hasidiliğe karşı çıkan geleneksel Rabbani çevreler için kullanılan ve İbranice 'muhalifler' anlamına gelen bir addır. Bu kesimin en etkili isimlerinden biri Vilna Gaonu olarak tanınan Eliyahu ben Solomon'du.
Chabad kaç ülkede faaliyet gösteriyor?
Kaynak metinde aktarılan Chabad'ın kendi güncel verilerine göre hareket 100'den fazla ülkeye yayılmış durumda. Bu ağda 6 bini aşkın temsilci ailesi, binlerce kurum ve on binlerce çalışan bulunuyor.