Türkiye'de illerin bugünkü adlarının büyük bölümü, bölgede hüküm süren uygarlıkların dillerindeki sözcüklerin zaman içinde değişmesiyle oluştu. Kaynak metindeki derlemede Adana'dan Elazığ'a 23 ilin tarihteki eski adı ve bu adların kökeni yer alıyor; derleme 81 ilin tamamını kapsamıyor.
Türkiye'de il adlarının kökeni, Hititlerden Romalılara, Selçuklulardan Osmanlı'ya uzanan katmanlı bir tarihe dayanıyor. Kaynak metne göre bugün kullanılan pek çok il adı; eski dillerdeki bir sözcüğün, bir kral veya kraliçe adının ya da halk arasında anlatılan bir efsanenin zaman içinde değişmesiyle oluştu.
Derlemede 81 ilin tamamı değil, alfabetik sırayla 23 ilin eski adı yer alıyor. Kaynak metinde bazı adlar doğrudan 'efsane' veya 'rivayet' olarak nitelendiriliyor; bu statüler içerik boyunca korunmuştur.
HANGİ İLİN ESKİ ADI NEYDİ? İLLERİN TARİHTEKİ İLK İSİMLERİ
Kaynak metindeki derlemede Adana'dan Elazığ'a kadar 23 ilin tarihteki eski adı ve bu adların kökenine ilişkin açıklamalar yer alıyor.
Derlemede illerin bugünkü adlarının nasıl oluştuğu; kimi zaman bir kral ya da kraliçenin adı, kimi zaman bölgenin coğrafi bir özelliği, kimi zaman da halk arasında anlatılan bir efsane üzerinden anlatılıyor.
Aşağıdaki maddeler, kaynak metinde aktarılan bilgileri il bazında özetliyor. Adların bir bölümü kaynakta doğrudan 'efsane' veya 'rivayet' olarak nitelendiriliyor ve bu ifadeler maddelerde korunmuştur.
- Adana: Efsaneye göre Uranüs'ün oğulları Adanus ile Sarus, Tarsuslularla savaşarak bölgeyi almış; Uranüs, Adanus'un adını bölgeye, Sarus'un adını bugün Seyhan olarak bilinen nehre vermiş.
- Adıyaman: İki vadi arasındaki şehre 'güzel vadi' anlamına gelen Vadi-i Leman denmiş, söylemde oluşan değişiklikle isim Adıyaman'a dönüşmüş. Kaynağa göre I. Selim zamanından beri şehre Adıyaman deniyor.
- Afyonkarahisar: Karahisar, acılarla ve zorluklarla elde edilen yer anlamında kullanılıyor. Kaynağa göre 1061'de bölgede afyon yetiştirilmesiyle isme 'afyon' eklenmiş, sonra çıkarılmış; 2005'e kadar Afyon olarak bilinen şehre karahisar yeniden getirilmiş.
- Ağrı: Eskiden Karakilise ve Karaköse adlarıyla bilinen şehir, adını Ağrı Dağı'ndan alıyor. Kaynağa göre Ararat adı zamanla Aran, ardından Ağrı halini almış.
- Amasya: MÖ birinci asırda yaşayan tarihçi Strabon'a göre bölgeyi kuran Amazonların kraliçesi Amasis, şehre 'Amaseia' adını vermiş; isim zamanla Amasya'ya evrilmiş.
- Ankara: En çok bilinen rivayet Eşek Kulaklı Midas ile ilgili. Rivayete göre Frig Kralı Midas bölgede bir deniz çapası bulmuş, Frigce 'Anker' adını verdiği yerde şehir kurmuş; Anker zamanla Ankara olmuş.
- Antalya: MÖ 2. yüzyılda Bergama Kralı II. Attalos tarafından kurulan şehir, Attaleia adını kurucusundan almış; isim sırasıyla Adali ve Antalia üzerinden Antalya'ya dönüşmüş.
- Artvin: 18. yüzyılın ilk kaynaklarında Artvani olarak geçiyor. Kaynağa göre şehri ilk kuran Türk İskit Beyi bölgeye Artvin demiş, Osmanlı döneminde isim Liva olmuş, 1956'da yeniden Artvin'e dönülmüş.
- Aydın: Argoslular tarafından kurulan şehir, adını Aydınoğulları beyliğinden almış; 14. yüzyılda şehir beyliğe geçince isim Aydın olmuş.
- Balıkesir: Kaynağa göre Bizans imparatoru Hadrianus av partileri için bölgeye gelmiş ve buraya bir kale yaptırmış. 'Balık' şehir anlamına geldiği için isim 'Hisar Şehri' anlamında kullanılmış. Diğer rivayet ise bol balın olduğu yer anlamına gelen 'balı kesir' ifadesine dayanıyor.
- Bilecik: Belekoma, Bitinya ve Bileydik adlarının ardından Bilecik ismini almış. Efsaneye göre kent kurmak için kazı yapan grup, aletlerinin başka yere taşındığını görünce 'Bileydik kenti buraya kurardık' demiş.
- Bingöl: 'Temiz su' anlamına gelen adını Bingöl Dağı'ndan alıyor. Dağın adına ilişkin anlatıda bir askerin 'burada bir göl yok, bin göl var' dediği aktarılıyor; kaynak bunun kanıtlanmış bir hikâye değil, halk arasında dolaşan bir rivayet olduğunu belirtiyor.
- Bitlis: Asurlular Bit-Liz, Persler ve Yunanlılar Bad-Lis, Bizanslılar Bal-Lais-on veya Baleş, Araplar ise Bad-Lis adını kullanmış. Asur dilinde 'Bit' kale anlamına geliyor; Bit-Liz 'Liz'in kalesi' demek.
- Bolu: Kayıtlarda geçen ilk ismi Bithynion; Romalılar döneminde Claudiopolis kullanılmış. Kaynağa göre bölgeye gelen Türkler söylemesi daha kolay olsun diye 'polis' demiş, bu ifade zamanla Bolu'ya dönüşmüş.
- Burdur: Eski Yunan mitolojisine göre tanrıların gazabından kaçan Ulis bölgeye gelmiş ve Rumca 'Ezostas' yani 'Burada dur!' uyarısını duymuş; bölgenin adı Ezostas olarak anılmaya başlamış. Selçuklular ismin anlamını öğrenince 'Burada Dur' demeye başlamış, bu ifade Burdur'a evrilmiş.
- Bursa: Adını hisar anlamındaki 'Pura' ve kent anlamındaki 'İssa' sözcüklerinden aldığı belirtiliyor. Kaynağa göre Bitinya kralı Prousias'ın adı 'Proasalı' anlamına geliyor; krala şehrin adının verildiği düşünülse de aslında krala Bursa'nın adı verilmiş.
- Çanakkale: Truva Savaşı döneminde Truva kralı Dardanos'tan kaynaklı Dardanelles adıyla anılmış. Fatih Sultan Mehmet'in Boğaz'ın doğu kıyısına yaptırdığı kaleden dolayı Türkler buraya Kale-i Sultaniye demiş; çanak çömlekle ünlenen bölge Çanak Kalesi adını almış ve bu ad Çanakkale'ye dönüşmüş.
- Çankırı: Antik ismi Gangra olan şehir Roma dönemine kadar bu adla anılmış. Kaynağa göre halk Gangra'yı telaffuz edemediği için 'çan' ve 'kırık' kelimelerini kullanmış, bu kullanım Çankırı'ya evrilmiş.
- Çorum: Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi'ne göre bölgenin havası astım hastalarına iyi gelmiş; Selçuklu Sultanı Kılıç Arslan hasta oğlu Yakup Mirza'yı ve yüzlerce hastayı buraya göndermiş. O dönemde hasta ve zayıf düşenlere halk dilinde 'çorlu' dendiği için şehre Çorum denilmeye başlanmış.
- Denizli: Kaynağa göre uydu görüntülerinde Laodikya ovasının bulunduğu yerde bir göl görülüyor ve Menderes nehri eski dönemlerde sal taşımacılığında kullanılmış. Bölgede yaşayan Türkler gölü bir deniz olarak gördüğü için şehre Denizli denilmiş.
- Diyarbakır: 'Bakır ülkesi' anlamına geliyor ve adını Diyar-ı Bekir'den, yani 'Bekir'in memleketi' ifadesinden alıyor. Bunun nedeni Bekir b. Va'il adlı Arap göçebe boyunun buraya yerleşmiş olması. Şehrin eskiden kullanılan adı 'Gelen' anlamına gelen Amid; Dede Korkut kitabında Hamid de denilmiş.
- Edirne: Önce 'Kral Hadrian'ın şehri' anlamına gelen Hadrianapolis adıyla anılmış; ardından Odrisya, Orestias ve Uscuduma adları kullanılmış. Bizans döneminde Doğu-İslam dünyasında Edrenos, Edrene ve Edreneboli isimleri görülüyor; bölgeye gelen Türklerle Edrene ismi Edirne olarak şekillenmiş.
- Elazığ: Kaynağa göre 1862'de Sultan Abdülaziz'in uğruna Mamuretülaziz ismi verilmiş, isim uzun bulunduğu için Elaziz'e çevrilmiş; 1937'de ise Elazığ olarak değiştirilmiş.
İL ADLARI HANGİ MEDENİYETLERDEN VE DİLLERDEN GELİYOR?
Kaynaktaki derlemeye göre il adları Frig, Asur, Pers, Yunan, Roma, Bizans, Arap, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine uzanan farklı dillerden geliyor.
Frig etkisi Ankara örneğinde görülüyor: rivayete göre Frig Kralı Midas'ın bulduğu deniz çapasına verdiği 'Anker' adı zamanla Ankara'ya dönüşmüş. Asur dilinde 'kale' anlamına gelen 'Bit' kelimesi ise Bitlis'in eski adı Bit-Liz'in kökenini oluşturuyor; aynı şehir Persler ve Yunanlılar tarafından Bad-Lis, Bizanslılar tarafından Bal-Lais-on veya Baleş, Araplar tarafından Bad-Lis olarak anılmış.
Amasya'nın Amaseia adı tarihçi Strabon'a göre Amazonların kraliçesi Amasis'ten geliyor. Bursa'nın adı ise hisar anlamındaki 'Pura' ve kent anlamındaki 'İssa' sözcüklerine dayandırılıyor; Bitinya kralı Prousias'ın adının 'Proasalı' anlamına geldiği belirtiliyor.
Osmanlı dönemi kayıtlarında Artvin 'Liva' olarak geçiyor; Çanakkale ise Fatih Sultan Mehmet'in yaptırdığı kaleden dolayı 'Kale-i Sultaniye' adıyla anılıyor. Diyarbakır'ın adı Arap göçebe boyu Bekir b. Va'il'e dayandırılan Diyar-ı Bekir ifadesinden geliyor.
Roma ve Bizans dönemlerine ilişkin adlar da derlemede yer alıyor: Çankırı antik dönemde Gangra olarak anılıyor, Balıkesir'de bölgeye kale yaptıran Hadrianus kaynakta 'Bizans imparatoru' olarak nitelendiriliyor, Edirne ise 'Kral Hadrian'ın şehri' anlamına gelen Hadrianapolis adıyla biliniyor.
Rumca kökenli bir ad da Burdur'un eski adı Ezostas; kaynağa göre bu ifade 'Burada dur!' anlamına geliyor.
- Frig diline bağlanan ad: Ankara (Anker)
- Asur diline bağlanan ad: Bitlis (Bit-Liz, 'Liz'in kalesi')
- Yunanca ve Rumca kaynaklı adlar: Amasya (Amaseia), Burdur (Ezostas)
- Roma ve Bizans dönemi adları: Bursa, Edirne (Hadrianapolis), Balıkesir, Çankırı (Gangra)
- Arapça kökenli ad: Diyarbakır (Diyar-ı Bekir)
- Osmanlı dönemi kayıtlarındaki adlar: Artvin (Liva), Çanakkale (Kale-i Sultaniye)
HANGİ İLİN ESKİ ADI BİR EFSANE VEYA RİVAYETE DAYANIYOR?
Adana, Amasya, Ankara, Balıkesir, Bilecik, Bingöl, Burdur, Bursa ve Çorum'un adları kaynakta efsane, rivayet veya mitolojik anlatılara dayandırılıyor.
Adana'nın adı, Uranüs'ün oğulları Adanus ile Sarus'un Tarsuslularla savaşarak bölgeyi alması efsanesine bağlanıyor. Ankara'da ise Eşek Kulaklı Midas'ın bulduğu deniz çapasına verdiği 'Anker' adı anlatılıyor.
Bilecik için anlatılan efsanede, kent kurmak için kazı yapan grubun aletlerinin birkaç kez başka yere taşınması üzerine 'Bileydik kenti buraya kurardık' dediği aktarılıyor. Bingöl'de dağa adını verdiği söylenen 'burada bir göl yok, bin göl var' sözü kaynakta açıkça kanıtlanmış değil, halk arasında dolaşan bir rivayet olarak nitelendiriliyor.
Burdur'un anlatısı eski Yunan mitolojisine dayanıyor: tanrıların gazabından kaçan Ulis'in duyduğu Rumca 'Ezostas' yani 'Burada dur!' uyarısı bölgenin adı olmuş. Çorum'da ise Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi'ne dayandırılan anlatı öne çıkıyor; bölgenin havasının astım hastalarına iyi geldiği ve şehre gönderilen hastaların iyileştiği aktarılıyor.
Balıkesir için iki farklı açıklama var: 'balık' kelimesinin şehir anlamına dayandığı 'Hisar Şehri' yorumu ve bol balın olduğu yer anlamına gelen 'balı kesir' rivayeti. Amasya'da ise Strabon'a atfedilen Amazonların kraliçesi Amasis anlatısı öne çıkıyor.
- Adana: Uranüs'ün oğulları Adanus ile Sarus efsanesi
- Amasya: Amazonların kraliçesi Amasis (Strabon'a göre)
- Ankara: Eşek Kulaklı Midas ve 'Anker' rivayeti
- Balıkesir: 'Hisar Şehri' yorumu ve 'balı kesir' rivayeti
- Bilecik: 'Bileydik kenti buraya kurardık' efsanesi
- Bingöl: 'Burada bir göl yok, bin göl var' rivayeti (kaynakta kanıtlanmamış olarak belirtiliyor)
- Burdur: Ulis ve Rumca 'Ezostas' anlatısı
- Bursa: Prousias adı ve Pura-İssa sözcükleri üzerinden yapılan yorum
- Çorum: Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi'ne dayandırılan anlatı
İL İSİMLERİ OSMANLI VE CUMHURİYET DÖNEMİNDE NASIL DEĞİŞTİ?
Kaynakta Elazığ, Artvin, Afyonkarahisar, Ağrı ve Adıyaman'ın adlarının Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde resmî düzenlemelerle veya dönemsel kullanımlarla değiştiği aktarılıyor.
Elazığ'ın adı 1862'de Sultan Abdülaziz'in uğruna Mamuretülaziz olarak verilmiş, isim uzun bulunduğu için Elaziz'e çevrilmiş ve 1937'de Elazığ olarak değiştirilmiş. Artvin ise Osmanlı döneminde Liva adıyla anılmış, 1956'da yeniden Artvin olmuş.
Afyonkarahisar'da karahisar kelimesi 'acılarla, zorluklarla elde edilen yer' anlamında kullanılıyor. Kaynağa göre 1061'de bölgede afyon yetiştirilmesiyle isme 'afyon' eklenmiş, sonra bu kelime çıkarılmış; 2005'e kadar Afyon olarak bilinen şehre karahisar yeniden getirilmiş.
Ağrı, eskiden Karakilise ve Karaköse adlarıyla biliniyordu. Bölgede Karakilise adını taşıyan pek çok yer bulunduğu için önce Karaköse, ardından Ağrı adı kullanılmış; Ağrı adı Ağrı Dağı'ndan geliyor ve Ararat adının zamanla Aran ve Ağrı halini almasıyla oluşmuş.
Adıyaman'da ise Vadi-i Leman adının söylem değişikliğiyle Adıyaman'a dönüştüğü, I. Selim zamanından beri şehre Adıyaman denildiği belirtiliyor. Edirne'de Bizans döneminde kullanılan Edrenos, Edrene ve Edreneboli isimlerinin, bölgeye gelen Türklerle Edirne'ye dönüştüğü aktarılıyor.
- Elazığ: 1862'de Mamuretülaziz → Elaziz → 1937'de Elazığ
- Artvin: Osmanlı döneminde Liva → 1956'da yeniden Artvin
- Afyonkarahisar: 1061'de isme 'afyon' eklenmesi → kelimenin çıkarılması → 2005'te karahisarın yeniden getirilmesi
- Ağrı: Karakilise ve Karaköse → Ağrı (Ararat → Aran → Ağrı)
- Adıyaman: Vadi-i Leman → Adıyaman, I. Selim zamanından beri bu ad kullanılıyor
- Edirne: Hadrianapolis, Odrisya, Orestias, Uscuduma → Edrenos, Edrene, Edreneboli → Edirne
- Çanakkale: Dardanelles → Kale-i Sultaniye → Çanak Kalesi → Çanakkale
TÜRKİYE'DEKİ 81 İLİN ESKİ İSİMLERİ LİSTESİ TAM MI?
Hayır; kaynak metinde 81 ilin tamamı değil, alfabetik sırayla Adana'dan Elazığ'a kadar 23 ilin eski adı yer alıyor.
Kaynağın başlığı 81 ili işaret etse de metnin içeriği Adana, Adıyaman, Afyonkarahisar, Ağrı, Amasya, Ankara, Antalya, Artvin, Aydın, Balıkesir, Bilecik, Bingöl, Bitlis, Bolu, Burdur, Bursa, Çanakkale, Çankırı, Çorum, Denizli, Diyarbakır, Edirne ve Elazığ ile sınırlı. Alfabetik sıralamada Elazığ'dan sonra gelen illere ait bilgi kaynak metinde bulunmuyor.
Bu nedenle listede adı geçmeyen illerin eski adları ve isim kökenleri hakkında kaynakta doğrulanmış bir bilgi yok. Kullanıcıların aradığı iller arasında kaynakta yer almayanlar bulunuyorsa, o iller için ayrı bir kaynak üzerinden doğrulama yapılması gerekir.
Kaynak metinde ayrıca bir numaralandırma hatası dikkat çekiyor: 14 numarası hem Bolu hem Burdur için kullanılmış, 15 numarası atlanmış. Bu durum içerikte illerin alfabetik sırasına göre düzeltilerek aktarılmıştır.
- Kaynakta eski adı verilen il sayısı: 23
- Kapsam: Adana'dan Elazığ'a alfabetik sıra
- Kaynakta yer almayan iller: Elazığ'dan sonra gelen iller ve alfabetik sırada bulunmayan diğer iller
SIKÇA SORULAN SORULAR
Türkiye'deki 81 ilin tamamının eski adı kaynakta yer alıyor mu?
Hayır. Kaynak metinde 81 ilin tamamı değil, Adana'dan Elazığ'a alfabetik sırayla 23 ilin eski adı yer alıyor.
Ağrı'nın eski adı neydi?
Ağrı eskiden Karakilise ve Karaköse adlarıyla biliniyordu. Kaynağa göre bölgede Karakilise adını taşıyan pek çok yer bulunduğu için önce Karaköse, ardından Ağrı adı kullanıldı.
Ankara'nın eski adı nedir?
Kaynakta en çok bilinen rivayete göre Ankara'nın eski adı Anker'dir. Rivayete göre Frig Kralı Midas bölgede bulduğu deniz çapasına Frigce 'Anker' demiş ve bu ad zamanla Ankara'ya dönüşmüş.
Elazığ'ın adı ne zaman değişti?
Kaynağa göre Elazığ'a 1862'de Mamuretülaziz adı verilmiş, isim sonradan Elaziz'e çevrilmiş ve 1937'de Elazığ olarak değiştirilmiş.
Burdur'un eski adı Ezostas ne anlama geliyor?
Kaynağa göre Ezostas Rumca 'Burada dur!' anlamına geliyor. Anlatıya göre bölgeye gelen Ulis bu uyarıyı duymuş ve bölgenin adı Ezostas olarak anılmaya başlamış.